Hermes. Çeşitli kültürlerde değişik isimlerle anılan mitolojik veya yarı mitolojik bir şahsiyet.

Dinler tarihiyle felsefe ve bilim tarihle­rinde geriye doğru gidildiğinde ortak bir kutsal şahsiyetten söz edildiği görülür. Değişik gelenek ve kültürlerde farklı isim­lerle anılan bu şahsiyet Greko-Latin lite­ratüründe Hermes Trismegistos (aş. bk.) diye şöhret bulmuştur. Bu kişinin felse­fe, bilim ve edebiyat tarihlerinde daha çok mitolojik veya yarı mitolojik nitelik­lere sahip bir şahsiyet olarak ortaya çık­masına karşılık dinler tarihinde bir pey­gamberle Özdeşleştirilmesi dikkat çeki­cidir. Bazı müellifler eski Mısır dinindeki Thoth'u, Mûsevîlik'teki Uhnuh'u, Budizm'­deki Buda'yı, Zerdüştîlik'teki Höşeng'i ve İslâm'daki İdrîs'i onunla birleştirmişler­dir. Meselâ Taberi ve Fahreddin er-Râzî'-ye göre İbrânîler'in Uhnuh'u ile Kur'ân-ı Kerîm'deki İdrîs aynı şahıstır {Târîtju't-Jaberî, I, 103; Mefâtîhu'l-ğayb, XXI, 233-234). Bîrûnîise İdrîs'in Buda olabileceği­ni düşünmektedir [et-Âşârü't-bâkıye, s. 188) Bazıları da birkaç Hermes'ten söz edilebileceğini ileri sürmüşlerdir (İbnii'l-Kıftî, s. 346-350). İlgili rivayetler arasında­ki farklılıklara rağmen Hermes motifinin bütün kültür ve medeniyetlerde asgarî şu üç ortak özelliğe sahip bulunduğu gö­rülmektedir: a) Bir şekilde tufanla bera­ber anılır; b) Bütün kültürlerde seçkin, bilgili, nebî veya velî bir kişi olarak göste­rilir; c) En önemlisi bütün geleneklerde onun yüce bir makama (semâya) çıktığı düşünülür.

Hermes isminin kökeni hakkında farklı görüşler vardır. Kelimenin aslının Süryâ-nîce olduğunu ve "âlim" anlamına geldi­ğini söyleyenlere göre Hermesü'l-Herâ-mise tamlaması da "âlimlerin âlimi" de­mektir. Mandeistler nur meleklerinden Zehrun'u güneş feleğiyle özdeşleştirdik­lerinden Hürmüz veya Hermez adının bu­radan geldiği ve daha sonra bunun Sâbi-îler tarafından Hermes'e dönüştürüldü­ğü muhtemel görülmektedir; çünkü Sâ-biîler Mısırlı Hermes'i kendi peygamber­lerinden biri olarak tanıyorlardı. İbrânî-ler'e göre onun adı Uhnuh'tur ve "ders vermek, inâbe vermek" ya da "aydınlat­mak" anlamlarını taşımaktadır (EJd., VI, 793(. Bu durumda Uhnuh ismi "çok ders vermek, çok ders çalışmak" anlamlarını içerir; Arapça'daki İdrîs de bundan türetilmiştir (Fîrûzâbâdî, VI, 51 (. Diğer bir gö­rüşte ise Mısır firavunlarından güneş mo­noteizminin kurucusu Akhnaton'un (m.ö. 1375-1354) adının Uhnuh'a, ölüler âlemi­nin tanrısı Oziris'in adının da İdrîs'e dö­nüşmüş olabileceği ileri sürülür (A. Gas-sân Sâbûnî, s. 8). Mes'ûdî Hermes keli­mesinin Utârid gezegeni anlamına geldi­ğini söylerken onun kozmik bir değer ifa­de ettiğini vurgular {Mürûcü'z-zeheb, I, 39}. Hint geleneğinde bir felekî Buda, bir de tarihî Buda bulunmaktadır. Tarihî Bu-da'nın annesinin adı Maya'dır; Grek mi­tolojisindeki aynı adı taşıyan büyük tan­rılardan Zeus"un oğlu Hermes'in annesi­nin adı da Maia'dır. Ayrıca Sâbiîler'in Her­mes için kullandıkları Buzasaf ismiyle Bu­da (Budha) ismi arasında da bir benzerlik göze çarpmaktadır. İran kültüründe ise Höşeng diye anılan Buda'nın ulvî şeyler­den ilk bahseden bilge olduğu düşünü­lür.

Hermes'in. hikmetin kaybolmasından korktuğu için Barbâ ve Panopoüs (Ihmîm) adlı piramitleri inşa ettirerek kendinden sonra gelecekler için bütün ilimlerin for­müllerini bunların iç duvarlarına kazıdığı rivayet edilir. Bundan dolayı Hermes ke­limesiyle "ehram" arasında bir irtibat ku­rulur [ABr., X, 601) ve onun İç duvarlara kazıdığı bu yazılara "hierograph" (kutsal harf) denilir. Bunlar, hikmetin ehil olma­yan ellere geçmesini önlemek için sem­bolik tarzda yazılmıştır.

Eflâtun aritmetik, geometri, yazı ve diğer bazı İlimlerin kurucusu olarak Mısır tanrısı Thot'tan bahsetmiştir (Pha-idros, s. 110; Philebos, s. 25). Mısırlılar'm Aa Aa (üç kere büyük) Tehuti şeklinde söyledikleri "mürşid" veya "öğretmen" anlamına gelen bu ismi Grekler Hermes Trismegistos tercümesiyle kendi dilleri­ne almışlardır. Bazı müslüman düşünür­ler bu üçlü oluşa "hikmet üçgeni" (müsel­les bi'l-hikme) anlamını verirken bunu nü­büvvet, hikmet ve hilâfetin Allah tarafın­dan ona bahsedilmesi diye yorumlarlar (Nişancızâde, 1, 124-128). Bazı müellifler ise bundan üç ayrı Hermes bulunduğu anlamını çıkarırlar (aş. bk.).

Yorum ekle veya Makaleye katkı yap

Uyarı!
Hakaret içeren yorumların yasal takip gereği ip adresleri sistem tarafından kayda alınmaktadır.


Filozof
Özel Arama Motoru
- Design by Filozof.net