Eski İmaret Camii. İstanbul'da Fâtih Sultan Mehmed tarafından kiliseden çevrilen bir cami.

Fatih kazasına bağlı Haydar mahalle­sinde Atatürk bulvarı ile Halic'in Mar­mara'ya açılan tarafına hâkim bir ya­maçta bulunan Eski İmaret Camii (İmâret-i Atîk Camii), aslında Bizans dönemin­de Pantepoptes Manastın'nın "her şeyi gören îsâ'ya ithaf edilmiş" kilisesidir. Bu manastır ve kilisesi, İmparator I. Aleksios Komnenos'un (1081-1118) annesi Anna Komnena tarafından yaptırılmış­tı. Aleksios, önce annesinin manastırına verdiği Ege denizindeki bazı adaları 1087 Mayısında bir fermanla başka bir ma­nastıra bağışladığına göre Pantepoptes Manastın 1081-1087 arasında kurulmuş olmalıdır. Anna. Bizans Devleti'nin ida­resinde yirmi yılı aşkın bir süre faal rol aldıktan sonra manastırda kendisi için hazırlattığı özel daireye çekilmiş ve kısa bir süre sonra burada ölmüştür. 1181'-de bir ayaklanmadaki tutumu dolayısıy­la patrik Teodosios da bu manastıra ka­patılmış, I. Andronikos (1183-1185) kumandan Andronikos Lapardas'ın gözle­rine mil çektirdikten sonra onu bu ma­nastıra hapsettirmiştir. Haçlılar İstan­bul'a sahip olduklarında burayı Vene­dik'teki San Giorgio Maggiore Benedik-tin tarikatına ait manastıra vermişlerdi. Ancak şehir 1261 de Bizanslılar tarafın­dan geri alınınca manastır yine eski du­rumuna dönmüştür. Bazı kayıtlardan bu­rada bir takım değerli elyazmalannın bu­lunduğu da öğrenilmektedir.

Fâtih Sultan Mehmed şehri aldıktan sonra bazı manastır ve kiliseler değişik maksatlarla kullanıldığı sırada, anlaşıl­dığına göre bu manastır Fâtih Külliye­si yapılıncaya kadar imaret-zaviyeye ve medreseye dönüştürülmüş, kilise de bu zaviyenin ve medresenin mescidi olmuş­tur. Sanıldığı gibi burası sadece aşha­ne-imaret yapılmış değildir. Bu sebeple Eski İmaret Mescidi (Camii) olarak adlan­dırılmıştır. Fâtih'in vakfiyesinde bu eser için, "Biri dahi Eski İmaret tesmiye olun­ca kenîsedir, bu dahi Dârüssaltanati'l-aliyye mahmiyye-i Kostantiniyye dâhi­linde Eski İmaret ismiyle mevsûme olan mahalde vâkidir; sarkan taraf-ı saltanat için İhla ve ibkâ olunan arz-ı hâlîye. kıbleten ve şimâlen Eski İmaret odaları demekle mâruf hücürât ve garben hu-curât-ı mezkûre beyninde vâki sahn-ı hâlîye müntehidir" denilmektedir. Bun­dan anlaşıldığına göre caminin kuzey ve batı tarafında eski manastırın hücreleri bulunuyordu. Aynı vakfiyenin başka bir yerinde bu konuya daha fazla açıklık ge­tirilir: "Biri dahi Eski İmaret mahallesin­de ulvî, süflî otuz beş bab hücredir, bir­birine muttasıldır, kezâlik mâbeyn-i hu-curâtta olan arz-ı hâlîye ve bağçe vakf-ı şerîftendir. Eski İmaret odalan demek­le mâruftur, sabıka kenîse, hâlâ Eski İmaret demekle mâruf mescide mülâ-sıktır". Vakfiyenin görevliler bölümünde bu mescidin günde 5 akçe alacak bir imamı, her biri günde 2 akçe alacak iki müezzini ile yine günde 2 akçe alması uygun görülen bir kayyumu bulunacağı belirtilmiştir.

Eski İmaret Camii. Haliç kıyılarından başlayıp Fatih semtine doğru tırmanan yangınlardan zarar görmüş olmalıdır. Nitekim Hadîkatü'l-cevâmi'in yazma nüshalarının birindeki notta caminin yan­mış olduğu ve o sırada Haremeyn Hazi-nesi'nden masrafları karşılanarak tamir edildiği bildirilir. Mimarisinde açıkça gö­rülen değişikliğin ne zaman yapıldığı bi­linmemektedir. Eski fotoğraflarında ol­dukça bakımsız bir durumda bulundu­ğu dikkati çeker. 1935'lerde minaresi yarı yıkık, fakat içi temiz ve namaz kılı­nır halde idi. Caminin esas girişi ve üç tarafı ahşap evlerle âdeta sarılarak ka­patılmıştı. 1954'te Kur'an kursu olarak kullanılmış, bu sırada caminin içi yatak­hane, son cemaat yeri olan holleri aş oca­ğı ve yemekhane haline getirilmişti. An­cak Mimar Fikret Çuhadaroğlu tarafın­dan 1970'li yıllarda caminin içi ve dışı önemli Ölçüde tamir edildi, hatta dış mi­marisi eski orijinal görünümüne kavuş­turuldu.

Eski İmaret Camii'nin aslı olan kilise, doğu tarafında dik bir yokuş halinde İnen bir tepenin üstünde inşa edilmiştir. Düz­gün bir zemin sağlamak için, altında bi­nanın ölçülerinde geç dönemlerde su sar­nıcı haline getirildiği tesbit edilen bir mahzen yapılmıştır. Taş ve tuğladan kar­ma teknikte yapılmış olan binanın çatı­sının mahya hattının iniş ve çıkışları ke­silerek tamamen düz bir çizgi haline ge­tirildiği, açıkta olan güney cephesindeki kemerlerin kesilmiş olmasından anlaşı­lır. Eski fotoğraflarda açıkça belli olan bu husus son tamirde giderilerek içeri­deki tonozların dışa aksettiği kavisli ke­merler eski biçimleriyle ihya edilmiştir. Ortadaki kubbe ise kasnağının dalga­lı mahyası, kademeli kemerler içinde­ki pencereleriyle orijinaldir. Ayrıca bina, İstanbul'da kubbesi kiremit örtülü tek cami olma özelliğine de sahiptir. Eski İmaret Camii'nin batı tarafında çapraz tonozlu İki holü (narteks) vardır. Esas me­kân dört destekli kapalı haç biçiminde olup tam ortada kubbe yükselir. Des­tekler orijinal değildir. Bunların yerle­rindeki sütunlar yangın veya zelzeleler sonunda çatladığından yerlerine örme payeler yapılmış veya taştan kılıf içine alınmıştır. İç narteksin üstünde ise iki sütunla açılan bir galeri vardır.

Dışarıya taşkın apsis kısmının iki ya­nında dört yapraklı yonca biçiminde bi­rer hücre bulunur. Caminin etrafında ol­ması gereken manastırdan bir iz kalma­mıştır. Eski İmaret Camii, tarihî değeri­nin büyüklüğüne ve Fâtih Sultan Mehmed vakfı olmasına rağmen bugün iyi bir durumda değildir. Kiliseden çevrilen camilerde eski bir gelenek uyannca minberde çifte sancak asılı bulunur ve imam hutbeye kılıçla çıktığından minberde bir de kılıç dururdu. Bugün bunlar da orta­dan kalkmıştır.

TDV İslam Ansiklopedisi

Yorum ekle veya Makaleye katkı yap

Uyarı!
Hakaret içeren yorumların yasal takip gereği ip adresleri sistem tarafından kayda alınmaktadır.


Güvenlik kodu
Yenile

Filozof
Özel Arama Motoru
- Design by Filozof.net