Macaristan'ın kuzeybatısında Komârom ilinde XVI-XVII. yüzyılda bir Osmanlı sancak merkezi olan şehir.

Adı Macarca Esztergom, Almanca Gran ve Latince Strigonium olan, Osmanlı kay­naklarında Ustorgon şeklinde de geçen şehir, Tuna'nın sağ yakasında ve büyük dönemecindeki tepelik bölgede Macar Hükümdarı GĞza (970 |?| -997) tarafından kuruldu. Zamanla gelişip büyüyerek XI. yüzyılda başşehir oldu. 1241-1242 yılla­rındaki Moğol istilâsı şehrin tarihinde bir dönüm noktası teşkil etti. Kaleye gire­meyen, fakat varoşunu tahrip eden Moğollar'ın geri çekilmesinden sonra baş­şehir Buda'ya (Budin) nakledildi. Ester-gon ise ülkenin en önemli dinî merkezi ve kardinalin bulunduğu yer haline gel­di. Özellikle XV. yüzyılın ikinci yansında ve XVI. yüzyıl başlarında en parlak dö­nemini yaşadı ve burada Rönesans tar­zında bazı önemli eserler inşa edildi. Ay­rıca bir su kulesiyle yukarıya su çıkaran bir de makine yapıldı.

1526 Mohaç Muharebesi'nden sonra ilk Osmanlı saldırılarına hedef olan Estergon 1529'da Viyana seferi sırasında geçici olarak zaptedildi. Bu tarihte Viyana'ya doğru ilerleyen Kanunî Sultan Süleyman kumandasındaki Osmanlı kuv­vetleri birçok yerleşim birimi gibi Estergon'u da savaşsız olarak teslim almış, ancak geri dönerken boşaltmışlardı. Bun­dan sonra şehir bazan Habsburg hane­danından Ferdinand'ın. bazan da Macar Kralı Jânos Szapolyai'nin eline geçti. 1530 yılında kardinalin bütün arşiv, kütüpha­ne ve hazinesiyle birlikte Kuzey Macaris­tan'a geçmesi üzerine Habsburglar'ın himayesi altına girdi. Ancak bu arada iki kral arasındaki mücadele devam etti. Estergon'un stratejik ve manevî ehem­miyetini çok iyi bilen Osmanlı idarecile­ri, Budin'in 1541'de merkeze bağlı bir eyalet haline getirilmesinden sonra Es-tergon'u da kontrol altına alma gereği­ni duydular. Bu sebeple 1543 Macaris­tan seferi sırasında ana hedeflerinin bi­rini Estergon teşkil etti. Bazı kalelerin alınmasının ardından kuşatılan Estergon, iki buçuk hafta kadar dayanan muha­fızlarının teslim olması ile 10 Ağustos 1543'te Osmanlı idaresi altına girdi ve Budin eyaletine bağlı bir sancak mer­kezi oldu.

Zaptedildikten sonra büyük katedrali camiye çevrilen ve savunması için kalenin tamirine başlanıp içinde 3000 civarında muhafız bırakılan Estergon'un ilk tahri­ri 1546'da yapıldı. Buna göre ahalisiz bir yer görünümünde olan şehrin bu du­rumu 1S70'e kadar pek değişmedi. 1S70 yılında veya biraz sonra hazırlanan ve Kuzey Macaristan'ın bazı şehirlerini içi­ne alan bir listeden burada 800'den faz­la hanenin bulunduğu anlaşılmaktadır.

Daha itibarlı olan Üstkale'de yetmiş se­kiz evden başka bazı mahzenler ve sayı­sı belirlenmeyen haneler, Altkale'de 204, Varoş-ı Kebîr'de ise 542 hâne vardı. Sa­hiplerinin adlarından anlaşıldığına göre ilk iki bölümün nüfusu tamamıyla müslüman iken Varoş-ı Kebîr'de 383 hâne müslümanların, 148 ev martolosların ve on bir mesken de bir kısmı müslümanlaşmış çingenelerin elinde idi. Bütün bu semtlerde hiçbir Macar nüfusa rastlanmaması, bunların böylesine stratejik öneme sahip yerden ya karşı koyduk­ları için ya da emniyet gerekçesiyle sürülmüş olabileceklerini düşündürmek­tedir. Muhtemelen Macarlar'in terkettiği evler çoğunlukla askeri statüdeki kimselere satılmıştır. Bunların bir kısmı zamanla büyük aileler kurmuşlardır.

1546'da 70.000 akçeyi bulan Ester­gon'un geliri gümrük, ubûr gibi şehirle­re has ticarî işlemlerden alınan vergilerden ibaretti. Ziraatla ilgili herhangi bir vergi çeşidi kaydedilmemişti. Vergi gelirlerinin önemli kısmı devlete ait olup sancak beyinin payı azdı. XVI. yüzyılın 70'li yıllarında Estergon'da hububat ve şıra vergilerinin alınmaya başlandığı dik­kati çekmektedir. Bununla birlikte bu dönemde şehrin ekonomik hayatında zi­raattan çok ticaret ön planda geliyordu. Nitekim burada seksenden fazla dükkânın bulunması şehirde ticarî hayatın canlı olduğunun bir göstergesidir. Ayrı­ca yaklaşık 440 kişinin tasarrufunda de­ğişik büyüklükte bağ, bahçe ve bostan­ların varlığı dikkate alınarak askerlerin dolaylı veya doğrudan ziraatla ilgilen­dikleri ve geçimlerini kısmen bu şekilde de temine çalıştıkları söylenebilir.

Kuzey sınırlarının emniyeti ve Tuna'-nın öbür tarafına yapılan akınların ha­reket noktası olması bakımından strate­jik önemi büyük olan Estergon 1546 yı­lında tahkim edilirken civarına bir pa­lanka inşasına da başlanmıştı. İki yıla yakın bir sürede bitirilen, hendekleri­ne Tuna'dan şu doldurulan, içerisi çifte ağaçlı ve toprak duvarlı olan bu palan­kanın adı Ciğerdelen'dir. Ayrıca 1590 yılı civarında Szent Tamâshegy tepesine de Tepedelen adında bir palanka yapılarak içine birkaç bölük asker konulmuştur.

Estergon, coğrafî konumu bakımın­dan Habsburg elçilerinin ayak bastığı ilk Osmanlı şehriydi. Bu sebeple şehirde görevli sancak beyi diplomatik işlerle de uğraşmak zorunda idi. Devletin kudret ve azametini göstermesi için burada ya­pılan elçi kabul törenleri Özel kurallarla olurdu. Kaleyi ve şehri gezen bazı sefir­ler veya refakatlerindekiler gördükleri­ni hâtıralarında anlatmışlardır. Hem gi­dişte hem dönüşte Estergon'a uğrayan (1553-1555) Habsburg elçisi Busbecq şeh­ri kısaca tasvir ettiği gibi aynı elçilik he­yetinde yer alan H. Dernschvvam, Ester­gon beyinin kale altında etrafı çitlerle çevrili bir konakta oturduğunu, şehirde işsiz güçsüz pek çok erkek kadın Ma­car'ın bulunduğunu yazar[411]. 1591 "de Vâclav Vratislav z Mitro-vic adındaki bir Çek tarafından yazılan eserden, kalenin Macar krallarını göste­ren fresklerine XVI. yüzyılın sonuna ka­dar pek dokunulmadığı, bir Rönesans mi­mari eseri olan Tamâs Baköcz şapelinin de güzelliğinden bir şey kaybetmediği anlaşılmaktadır.

Uzunca bir süre devam eden barış dö­neminin ardından başlayan Onbeşyıl Sa­vaşları (1593-1606) sırasında şehir saldı­rılara mâruz kaldı. 1594'teki kuşatma esnasında daha önce camiye çevrilen bü­yük katedral kısmen tahrip oldu. Türk muhafızları saldırılara bir müddet kar­şı koydular; nihayet Veziriazam Koca Si­nan Paşanın büyük bir orduyla yaklaş­ması üzerine Arşidük Matthias kuşatma­yı kaldırdı. Bir yıl sonra Kari Mansfeld kumandası altında daha kalabalık bir ordu tarafından kuşatılan Estergon Kalesi'nin muhafızları yine uzunca bir süre direndilerse de gerekli yardımı alamadık­ları için kaleyi. Kari Mansfeld'in ölümü üzerine yerine geçen Arşidük Matthias'a teslim etmek zorunda kaldılar(Eylül 1595). On yıllık aradan sonra şehir 3 Ekim 1605'te yeniden Osmanlılardın eline geç­ti ve 1683'e kadar aralıksız Türk hâki­miyetinde kaldı. Ancak bu dönemde de özellikle Ciğerdelen palankası civarında birçok savaş oldu. Bunların en önemli­lerinden biri 7 Ağustos 1663 günü mey­dana geldi; burada Uyvar Kalesi kuman­danı Adam Forgâch ağır bir yenilgiye uğ­radı. Birkaç hafta sonra Uyvar'dan dön­mekte olan Osmanlı kuvvetlerinin bir kıs­mı Ciğerdelen Köprüsü yakınında Mik-lös Zrinyi tarafından mağlûp edildiği gi­bi ertesi yıl de Souches'in birliklerinin Ciğerdelen'i topa tutmaları sonucu palan­kadaki muhafızlar Estergon'a çekildi, köprü de yıkıldı. Vasvâr Antlaşmasfnın ardından burası yeniden yapıldı. 1683 Viyana bozgunu sırasında Ciğerdelen ya­kınında yapılan ve Osmanlılar'ın yenil­gisiyle sonuçlanan savaştan sonra Budin'in anahtarı sayılan Estergon, 27 Ekim 1683 günü Leh Kralı Jan Sobieski ve müt­tefikleri tarafından zaptedildi ve kesin olarak Türk idaresinden çıktı.

Estergon sancağına bağlı yerleşim bi­rimlerinin sayısı 1570 yılı tahririne göre 470 idi. Fakat bunlann bir kısmı tam an­lamıyla Osmanlı kontrolünde değildi. Çün­kü sınır boylarına yakın bazı köylerin meskûn bulunmasına rağmen defterde boş ve çok düşük vergilerle gösterilme­si buralarda devlet kontrolünün zayıf ol­duğunu akla getirmektedir. 1606'da im­zalanan Zitvatorok Antlaşması'na göre Estergon ve civarı Türkler'in elinde kal­dıysa da bir kısım köylerin hangi devle­te vergi vereceği meselesi bazı anlaş­mazlıkların çıkmasına sebep oldu. Budin Beylerbeyi Kadızâde Ali Paşa'nın 1609 yılında kaleme aldığı bir mektubun ekin­de Osmanlı hâkimiyetini kabul etmek istemeyen 213 köy ve kasaba ismen be­lirtilmiştir. Bunların çoğu 1570 yılı tah­ririnde de mevcuttu. Tartışma konusu olan bu köylerden altmışı 1615 yılında Türkler'e devredilmiştir. 1663'te Uyvar zaptedilip sınır eyaleti yapılınca Tuna'nın kuzeyine düşen birçok yerleşim merke­zi bu yeni eyalete bağlanmıştır.

1820 yılından beri tekrar kardinalin oturduğu bir yer olan Estergon'daki yeni yapılan katedral Macaristan'ın en bü­yük kilisesi olma özelliğini korumakta­dır. Ülkenin en zengin taşra müzeleri de buradadır. Nüfusu 31.000 civarında olan şehrin önemi 1992 yılında Anayasa Mahkemesi'nin buraya taşınmasıyla da­ha da artmıştır.

Aradaki on yıllık devre hariç, 1543'ten 1683'e kadar yaklaşık 130 yıl Osmanlı idaresinde kalan Estergon bugün sade­ce, "Estergon Kalası su başı durak* mıs­raı ile başlayan türkü ile hâtıralardaki canlılığını korumaktadır. Bunun dışın­da burçlardan başka Osmanlı dönemi­ni hatırlatan hiçbir tarihî eser mevcut değildir.

TDV İslam Ansiklopedisi

Yorum ekle veya Makaleye katkı yap

Uyarı!
Hakaret içeren yorumların yasal takip gereği ip adresleri sistem tarafından kayda alınmaktadır.


Güvenlik kodu
Yenile

Filozof
Özel Arama Motoru
- Design by Filozof.net