I- Fizik, ve Beşeri Coğrafya.
1- Coğrafî Konum.
Afrika, Eski Dünya denilen karalar topluluğunun güneybatı parçasını oluşturur. Doğuda Kızıldeniz ile Asya’dan, kuzeyde Akdeniz ile Avrupa’dan ayrılır. Batısında bulunan Atlas Okyanusu’nun ötesinde (3000 km. kadar uzaklıkta! ise Güney Amerika kıtası yer alır. Yüzölçümü yaklaşık olarak 30.328.000 km2 (Avrupa’nın üç misli), nüfusu ise 850 milyon civarındadır.
En kuzey noktası 37°21′ kuzey enleminde Beyaz Burun (Ras ben Sekka) ile en güney noktası 34°51′ güney enleminde İğne Burnu (Cape Agulhas) arasındaki mesafe yaklaşık 8.000 km.; en doğu noktası 51°25′ doğu boylamında Hafun Burnu (Ras Hafun) ile en batı noktası 17°32′ batı boylamında Yeşil Burun (Pointe des Almadies) arasındaki mesafe ise yaklaşık 7400 kilometredir: Ekvator her ne kadar kıtanın hemen hemen ortasından geçerse de topraklarının yaklaşık 2/3’ü ekvatorun kuzeyinde ve 4/5’i tropikal kuşakta yer alır. Ekvator boyunca genişliği kıtanın kuzey bölümündeki doğu-batı genişliğinin yarısından azdır ve güneye gittikçe daha da daralır. Afrika, genel çizgileri ile bir plato görünümündedir ve zaman zaman denizin istilâsına uğramış bulunan daha alçak kuzey kısmı bir yana bırakılırsa, “Prekambriyen devir”den beri olduğu gibi kalmıştır. Bu devre ait temel arazi daha çok metamorfik bir özellik gösterir ve içerisinde çeşitli devirlerin granit intrüzyonlarına ve temel üzerinde, çoğunun denizle ilgisi bulunmayan tortul tabakalara rastlanır. Afrika’nın yapı bakımından Güney Amerika. Hindistan, Avustralya ve Güney Kutup kıtası ile benzerlik göstermesi, ilim adamlarını, eskiden mevcut büyük bir kıtanın (Gondvvana) sonradan denizlerle ayrılmış bir parçası olduğu düşüncesine sevketmiştir; Arabistan yarımadası da yapı bakımından Afrika ‘nın parçası kabul edilmiştir.
Afrika’nın yeryüzü şekillerinde jeolojik yapının etkisi açık olarak görülür. Esas itibarıyla eski kayalardan ibaret bir blok olan Afrika kıtasının sadece kuzeybatı kenarında ve güney ucunda genç kıvrım dağları bulunur. Kuzeydekiler Tunus, Cezayir ve Fas topraklarında birkaç sıra halinde uzanan Atlas dağlandır. Bu dağlar. Avrupa’daki Alp dağları sisteminin, İtalya’dan gelip Cebelitarık boğazının ötesinde İspanya üzerinden tekrar Avrupa’ya dönen bir parçası olarak kabul edilirler. Kuzeyde kıyı boyunca uzanan Tel Atlasları ile daha yüksek yapılı Büyük Sahra Atlasları olmak üzere iki sıradan oluşan bu dağların arasında Şot platoları uzanır. Genç kıvrım dağlarından güneyde bulunanlar ise Güney Afrika Cumhuriyeti’nin güney kıyısı boyunca uzanan Kap dağları kuşağıdır. Atlas ve Kap kıvrım kuşaklan dışında kalan büyük Afrika kitlesi, yeryüzü şekilleri bakımından farklı iki kısımdan oluşur. Bunlardan biri, Kongo nehri ağzı ile Aden körfezi arasındaki hattın kuzeyinde kalan alçak Afrika, diğeri de bu hattın güneyinde kalan yüksek Afrika’dır. Alçak Afrika’da yükseklikler çoğunlukla 150-300 m. arasında değişir ve 1000 metrenin üzerinde bulunanlar az yer kaplar. Bu hattın güneyinde İse sahanın büyük bir kısmı 300 metrenin üzerinde olup çok yerde yükseklik 1200 metreyi geçer. Alçak Afrika ile yüksek Afrika arasındaki farklılık ekonomik gelişmede Avrupalılar’ın yerleşmesinde ve siyası durumda da görülür. Sıcaklık şartlarını değiştiren yükselti, tropikal kuşakta iklimi daha müsait hale getirir. Etiyopya’da ise yükseklikler 4500 metreye kadar ulaşır.
Afrika’nın yapı bakımından başka bir özelliği de jeolojinin geç devirlerinde arazinin kırılmalara mâruz kalmış olmasıdır. Bu kırılmalar “Graben” ve “Hors” şeklindeki dağların meydana gelmesine sebep olmuş, zayıf noktalardan püsküren lavlarla da platolar ve tepeler teşekkül etmiştir. [Sudan’da Dârfûr 3090 m., Kamerun’da Kamerun dağı 4070 m. gibi] Doğu Afrika graben sistemi. Kızıldeniz ve Etiyopya üzerinden Mozambik’e kadar uzanır. Başlıcaları Turkana (Rudoli), Victoria, Mobuto Sese Seku (Albert), Rutanzige (Edvvard), Kivu. Tanganika ve Nyasa (Malawi) olan doğu Afrika’nın gölleri, bu çöküntü alanları içerisinde yer alır. Kuzeybatı Afrika’da, 5ot platoların-daki tuzlu göl ve bataklıklarla Batı Merkezî Afrika’daki Çad gölü bu gruptan sayılmazlar.
Kıtanın yaklaşık üçte bir kısmının dışarıya akışı yoktur. Dışa akışı olmayan kapalı havzaların en büyüğü Çad havzasıdır. Sahil kuşaklarındaki küçük akarsular bir yana bırakılırsa. Afrika kıtasında sekiz büyük nehir havzası vardır. Bunlardan en geniş olanı Zaire (Kongo) havzası [3-690.000 km2, nehrin uzunluğu 4667 km], ikincisi ise Nil havzasıdır. [2.875.000 km3, nehrin uzunluğu 6995 km]
Diğerleri, büyüklük sırasıyla Zambezi, Oranj, Limpopo, Volta, Senegal ve Ubangi-Şari’dir. Afrika nehirleri, içeriden sahile doğru dağlan yararak geçerken hızlı akarlar ve çağlayanlar meydana getirirler.
- Afrika
- Coğrafya
- İklim ve Bitki Örtüsü
- Nüfus
- Dil ve Kültür
- Ekonomik Durum
- Afrika Tarihi
- Afrika’da Din
- Afrika’da Başlıca İslami Cihad ve Direniş Hareketleri
TDV İslâm Ansiklopedisi