ADEVİ, MUHAMMED HASENEYN
Şeyh Muhammed Haseneyn Mahlûf el-Adevî (ö. 1936) Mâlikî fakihi, âlim ve Ezher’in yöneticilerinden. Mısır’da Asyût vilâyetine bağlı Benî Adrde doğdu [18 Mart 1861] Bir ulemâ ailesine mensuptur. İslâmî ilimlere dair temel bilgileri öğrendikten sonra Ezher’e girdi. On iki yıl süren tahsil hayatı sırasında zekâsıyla dikkati çekti. “Üstün başarı” derecesiyle âlimiyye Pâyesi aidi. Bir süre Ezher’de hocalık yaptı. Çeşitli iümlerdeki şöhreti yanında disiplinli çalışmasıyla da tanındı ve bazı önemli görevlerde bulundu. Bu sırada Ezher’de birtakım yenilikler yaptı. Kurduğu yeni ve modern kütüphanenin ilk müdürü oldu. Bir süre sonra Ezher ile dinî enstitülere başmüfettiş tayin edildi; ayrıca Ezher İdare Meclisi üyeliğine getirildi. Daha sonra Tanta Ahmedî Camii şeyhi olan Adevî, Ezher ve dinî enstitüler müdürlüğü yaptı. Ezher’deki birçok faaliyeti yanında, Kefrüşşeyh vilâyetindeki Desuk Enstitüsü, Dimyat Enstitüsü ve Tanta’daki Ahmedî Enstitüsü gibi Ezher’e bağlı dinî enstitüleri ıslah etti. Bu enstitülere giriş şartlarıyla eğitim ve öğretim programlarını düzenledi yeni binalar yaptırdı. Dört fıkıh mezhebini temsilen otuz kişiden oluşan Ezher Büyük Âlimler Cemaati (Cemâatü kibâri’l-ulemâ) ve Ezher Yüksek Meclisi üyeliğine seçildi. Daha sonra Ezher me-şihatlığına vekil tayin edildi. Osmanlı Devleti tarafından kendisine üçüncü dereceden Mecîdî nişanı ile ikinci dereceden Osmânî nişanı verildi; ayrıca Mısır’da birinci dereceden “İlmî taltif kisvesi” aldı. 1915’te, Ezher’le ilgili bazı konularda, Mısır’ın başında bulunan Hüseyin Kâmil ile aralarında anlaşmazlık çıkınca idarî görevlerinden alındı. Bunun üzerine kendisini tamamen öğretime ve kitap yazmaya verdi. Aynı zamanda, Halvetiyye’nin Şerkâviyye kolunun faal bir mensubu ve tarikatın kurucusu Ahmed b. Şerkâvî el-Halîf’nin önde gelen talebeleri arasında bulunuyordu. Nisan 1936’da vefat etti: Kahire’de Abbâsiyye semtindeki Karâfetül-hafîr Mezarlığı’na defnedildi.
Başta fıkıh ve tasavvuf olmak üzere naklî ve aklî ilimlerle ilgili kaleme aldığı eserlerin büyük bir kısmı yayımlanmıştır. Eserlerinden bazıları şunlardır: Bülûğu’s-sûl fî medhali ilmi’I-uşûl; el-Kavlü’l-ömic fi’1-keşf “An mukaddimeti Cem’i’l-cevâmi”; el-Kavlü’l-mübîn fî hükmi’1-muc âmele beyne’1-ecânib ve’1-müslimin; el-Fuşûlü’l-vâfiyât fî ahkâmi’l-mu”âmelât; Fetavâ şer’iy-ye; el-Mevârîs fi’ş’Şerî’ati’l-İslâmiyye; Şerhu’l-Mevridi’r-Rahmânî fi’t-tev-hîd ve’t-tasavvuf; Hükmü’t-tevessül bi’1-enbiyâ ve’1-evliyâ; İthâfü’1-ver-râd bi-eşiati’l-evrâd li’s-sâdeti’1-Halvetiyye; el-İfâdâtü’1-kudsiyye fî beyâni ba’di’l-Istüâhâti’I-hikemiyye; et-Tasavvurâtü’l-evveliyye ü’l-metâlibi’l-hikemiyye-, Ta fîka alâ Risâleti’l-Âmilî fî cilmeyil-cebr ve’I-hisâb; el-Hâşiyetü’l-kübrâ Cole’l-Ma“kûlâti’1-hikemiyye fil-felsefe;Unvânü’l-beyân fî culûmi’t-tibyâri; el-Medhalü’1-münîr fî mukaddimeti “İl mi’t-tefsir; et-Tahak “ala Nuhbeti’l-fiker.
Bibliyografya
1- Ali Paşa Mübarek, el-Hıtatü’t-Tevfîkiyye, Bulak 1306.
2- Serkîs, Mu’cem. II, 1648-1649.
3- Brockelmann. GAL Suppl, II, 446.
4- Zeki Mücâhid. et-A’lâmü’ş-şarkıyye, Kahire 1945.
5- Ziriklî, el-A’lâm, Kahire 1373-78/1954-59.
6- Kehhâle. Mu’cemü’l-mü’ellifîn, Dımaşk 1376-80/1957-61-Beyrut, ts. (Dâru İhyâi’t-türâsi’l-Arabî), IX, 231. Fihrisü’l-Mektebeti’i-Ezheriyye, IV, 152; VI, 143.
7- Muhammed Suâd Celâl. “el-İmâmü’1-hucce eş-Şeyh Muhammed Haseneyn Mahlûf el-Adevî”, Mecelletü’l-Ezher. LV/9, Kahire 1983.
8- F. De Jong, “al-Adawi”, El2 Suppl. (İng). 1,40-41.
TDV İslâm Ansiklopedisi